U Beginovom centru u Jerusalimu nedavno je promovisano englesko izdanje knjige „Ustaška zverstva: zbornik dokumenata (1941-1942)“, čiji je glavni izdavač Arhiv Vojvodine. Ova knjiga sadrži zbornik dokumenata i fotografija koje se odnose na događaje iz Drugog svetskog rata, posebno na genocid koji su počinile ustaške vlasti u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH).
U članku objavljenom u izraelskom listu Džeruzalem post, počasni konzul Srbije u Izraelu, Aleksandar Nikolić, istakao je značaj ove promocije. Knjiga se zasniva na originalnim nemačkim zapisnicima i fotografijama iz 1941. i 1942. godine, a sadrži 165 dokumenata i 62 fotografije iz legata Slavka Odića, koji je 2008. godine otkupljen od privatnog lica. Odić je bio rukovodilac u Upravi državne bezbednosti i imao je pristup nemačkim arhivama, uključujući one vezane za policijske akcije u okupiranoj Srbiji.
Zbirka dokumenata prikupljena je od Gestapoa u Srbiji, a njen osnovni cilj bio je praćenje stanja u NDH i sprovođenje ustaške politike genocida nad Srbima. Nikolić je naglasio da su ovi dokumenti veoma značajni i za istraživanje Holokausta, jer pokazuju kako su nacistički predstavnici pratili tok Holokausta u NDH, istovremeno s genocidom nad Srbima i Romima.
Prema dr. Milanu Koljaninu, koji je priredio ovu zbirku, jedan od ključnih zaključaka je da je istrebljenje Jevreja u NDH bilo u potpunosti pod kontrolom ustaške države, a uglavnom se sprovodilo u logorima, pre svega u sistemu logora Gospić-Jadovno-Pag i Jasenovac. Ovi logori su bili mesta masovnog ubijanja, a iz dokumenata se može uočiti da su nemački predstavnici u Zagrebu često bili nezadovoljni brzinom sprovođenja Holokausta.
Knjiga sadrži i podatke o pljački jevrejske i srpske imovine, kao i o zločinima koji su se događali u logorima i van njih. U dokumentima su zabeležene svedočenja o ubistvima, uključujući zversko ubijanje 300 Jevreja na savskom mostu u Brčkom 12. decembra 1941. godine.
Promociji knjige prisustvovali su naučno-istraživački radnici sa nekoliko izraelskih univerziteta, predstavnici Jerusalimske Patrijaršije, ambasada i članovi srpske zajednice u Izraelu. Tokom promocije, dr. Nebojša Kuzmanović, direktor Arhiva Vojvodine, govorio je o izvorima dokumenata i njihovom značaju, dok su drugi govornici diskutovali o Holokaustu i genocidu u Jugoslaviji iz različitih perspektiva.
Ministar spoljnih poslova Srbije, Marko Đurić, koji je bio u zvaničnoj poseti Izraelu, takođe je prisustvovao događaju i naglasio važnost sećanja na žrtve i obavezu da se tragedije iz prošlosti nikada ne zaborave. Moderator događaja bio je Pol Gros, a englesko izdanje knjige objavljeno je 2025. godine, pet godina nakon izdanja na srpskom jeziku.
Dr. Koljanin je istakao da ova zbirka dokumenata predstavlja značajan izvor informacija za proučavanje istorije stradanja Srba i Roma u NDH, kao i za razumevanje Holokausta u širem kontekstu. U poslednjih nekoliko decenija, javnost u Izraelu nije bila dovoljno upoznata sa razmerama zverskih ubistava u Jasenovcu i drugim mestima, što je rezultat distorzije istorije tokom socijalističke Jugoslavije.
Nikolić je ukazao na to da je u spomenicima i udžbenicima često stajalo „žrtvama fašizma“, bez navođenja identiteta žrtava, što je doprinelo nepoznavanju ovih zločina. On je naglasio da je Jugoslavija imala jedinstvenu situaciju, gde su najviše stradale grupe koje nisu bile obuhvaćene rasnim zakonima, a to su bili Srbi, što je dodatno opteretilo budući suživot u regionu.
Raspadom Jugoslavije, srpski narod je počeo da se ponovo okrene svom identitetu i patnjama koje su pretrpeli tokom rata, što je rezultiralo povećanim interesovanjem za istraživanje ovih tema. Nikolić je zaključio da iako su prošle dragocene decenije, zbirke kao što je „Ustaška zverstva“ predstavljaju važan doprinos naučnim istraživanjima i obrazovanju o ovim ključnim pitanjima.
